Gdyby przyszło mu żyć w dzisiejszych cza­sach, zapewne nie musiałby porzucać zakon­nego habitu, a w macierzy­stym zakonie stałaby przed nim otworem profesorska kariera.  

Traktowano by go jako poważny autorytet w sprawach religijnych i na­ukowych, zapraszając na odczyty i wykłady, a here­tyckie poglądy byłyby okre­ślane przez dziennikarzy mianem "kontrowersyj­nych". Nie skończyłby na stosie; zostałby prawdopo­dobnie opatem lub papie­skim kaznodzieją. - Ale wtedy czasy były inne. 

Na próżno poszukiwać w wiekach XVII i XVIII ob­szernych traktatów poświę­conych "sławnemu astrono­mowi i filozofowi", jakim miał być Giordano Bruno. Pozostało po nim niewiele wzmianek roz­sianych po pracach ludzi, któ­rzy zetknęli się z nim osobiście. Potomni zapamiętali go jako człowieka skromnej postury i gwałtownego charakteru; rzadko kto przytaczał poglądy samego Bruna. Nawet anty ­chrześcijańscy filozofowie oświecenia nie próbowali wyko­rzystać jego przypadku ­jako ofiary rzekomej katolic­kiej nietolerancji - do ata­kowania Kościoła. Diderot, poświęcając mu artykuł w swojej encyklopedii, ogra­niczył się przede wszystkim do opisania egzekucji filozo­fa. Traktaty Bruna popadły w zapomnienie. Niemiecki filozof Fryderyk Henryk Ja­cobi, początkowo zafascyno­wany włoskim filozofem, przeprowadzając krytykę koncepcji Spinozy, doszedł do wniosku, że Bruno jest ojcem współczesnego mu nihilizmu.

Tryumfalny powrót Gior­dana Bruna jako wielkiego myśliciela nastąpił dopiero w połowie XIX wieku, na fa­li otwartej wojny włoskiej masonerii z Kościołem kato­lickim. W latach 1879-1891 opublikowano "pośmiertnie" zbiór dzieł "narodowych" Gior­dana Bruna pt. Opera latine conscripta. W 1889 r. na rzym­skim Campo di Fiori, w miej­scu, gdzie został spalony, po­stawiono mu pomnik. Z Bruna uczyniono patrona wolnomy­ślicielstwa i wolnomularstwa - wielkiego włoskiego myśli­ciela. Tworząc nowy wizeru­nek, pełny przeinaczeń i fał­szerstw, dokooptowano go do dwójki wielkich astronomów: Mikołaja Kopernika i Galile­usza, sugerując, iż surowy wer­dykt inkwizycji i wyrok władz miasta Rzymu spowodowany był heliocentrycznymi pogląda­mi filozofa. Ochoczo przejęli ten pogląd materialiści dialek­tyczni, wymieniając jednym tchem eks-dominikania Gior­dana Bruna z eks-jezuitą A. Tondim, wskazując na ich zasługi w walce z religijnym za­bobonem. Najwybitniejszy znawca Bruna w Polsce, czoło­wy ateusz czasów komuny An­drzej Rusław Nowicki, szedł dokładnie tym tropem: "Bruno rozwijał dalej system koperni­kański. Kopernik «ruszył z po­sad ziemię», Bruno poruszył cały układ słoneczny. Kopernik udowodnił, że Ziemia jest jedną z planet, Bruno wykazał, że Słońce jest jedną z gwiazd, a we wszechświecie istnieje nieskończona mnogość ukła­dów słonecznych". Zasługa Bruna jest jednak większa: "Owe klatki, zamykające śre­dniowieczny obraz świata, roz­bił dopiero Giordano Bruno z całą świadomością doniosło­ści i rewolucyjności swego dzieła". Bruno był rewolucjo­nistą świadomym swego po­słannictwa ideologicznego. Był pierwszym "komunistą", do spółki z dominikaninem Tomaszem Campanellą, a jego dzieło jest tak drogocenne, że podziw komunistów wpadał w tony da­lekie od racjonalistycznego "zdrowego rozsądku" . Po­brzmiewają w nim całkiem fideistyczne nuty: "Współczesny sojusz amerykańskiego impe­rializmu z Watykanem, sojusz najbardziej reakcyjny, skiero­wany jest przeciwko naukowe­mu, materialistycznemu świa­topoglądowi, o którego zwycię­stwo Giordano Bruno walczył przez całe życie, aż po bohater­ską śmierć w płomieniach, i walczy nadal swymi nieśmier­telnymi dziełami, które zacho­wały dotychczas świeżość, siłę i celność pocisków wymierzo­nych w obskurantyzm".

Gdyby Giordano Bruno przeczytał bzdury wypisywane na swój temat, uciekłby z takim sa­mym przerażeniem od swoich wielbicieli, jak uciekał ze swoje­go klasztoru; obrzuciłby swoich dzisiejszych wyznawców takimi samymi wyzwiskami "osłów", "nieuków" i "kretynów", jakimi szczodrze obdzielał współczesne sobie duchowieństwo. Istnieje zasadnicza różnica pomiędzy hi­storycznym Giordanem Bru­nem a "hagiograficznym" obra­zem filozofa, tworzonym od XIX wieku na użytek antykatolickiej propagandy.

Co powinna przykryć zakonna sukienka?

Filip Bruno przyszedł na świat prawdopodobnie w stycz­niu lub lutym 1548 r. w rodzinie najemnego żołnierza Jana Bru­na i Fraulissy Savoliny, zamiesz­kujących znajdującą się niedale­ko Neapolu osadę Nola. Szybko osierocony przez rodziców, uzy­skał wsparcie Kościoła, dzięki któremu mógł się kształcić. Ma­jąc kilkanaście lat, uczęszczał na wykłady neapolitańskiego mi­strza Sarnese, pobierał również prywatne nauki u nauczyciela logiki augustianina Teofila da Vairano. Ci dwaj zaszczepili w młodym Filipie miłość do na­uki i chęć dalszego pogłębiania wiedzy. Augustianin wlał w mło­dy umysł zainteresowanie filozo­fią neoplatońską, która miała poważne konsekwencje w dal­szym życiu Bruna.

W wieku czternastu lub pięt­nastu lat wstąpił w Neapolu do zakonu dominikanów, w któ­rym rok później został przez przeora dopuszczony do ślubów zakonnych, przybierając imię Giordano (Jordan). Macierzy­stym klasztorem młodego za­konnika był słynny konwent San Domenico Maggiore, który zabłysnął geniuszem św. Toma­sza z Akwinu. Powołanie Bruna było wysoce wątpliwe. Sam za­konnik określił je w czasie prze­słuchania inkwizycyjnego jako zainteresowanie filozofią, która "była moim powołaniem". Niewątpliwie dużą rolę odgrywała sława zgromadzenia i pozycja zakonu kaznodziejskiego, który dawał młodzieńcowi nadzieje na spokojne studia i zgłębianie wiedzy. Inkwizytorowi Fran­ciszkowi Grazianiemu powie­dział, że „został zakonnikiem, usłyszawszy dysputy u św. Do­minika w Neapolu; i tak powie­dział, że ci byli bogami na zie­mi". Na tej podstawie można wyciągnąć wniosek, że zaintere­sowanie zakonem nie wynikało z pobudek nadprzyrodzonych, nie było przejawem powołania zakonnego, ale wyrachowania, podyktowanego miłością wła­sną, pychą i... pogardą dla ludzi niskiego stanu, z których Bru­no wyrastał, ale od których pra­gnął za wszelką cenę się odciąć. Z tego też powodu pobyt w klasztorze wkrótce doprowa­dził do ostrego konfliktu z przełożonymi. Zakonnik nie miał ochoty skrupulatnie wypełniać reguły, którą dobrowolnie przy­jął, składając śluby. Biograf Bruna Michał Ciliberto przyzna­je, że wstępując do klasztoru, Giordano Bruno daleki był od katolickiej ortodoksji. Przebywając w klasztorze ja­ko początkujący zakonnik, po­padł ok. 1566 r. w konflikt z mistrzem nowicjatu o. Euge­niuszem Galiardem z powodu wielce wymownego incydentu. Otóż wprowadzając się do swo­jej klasztornej celi, brat Gior­dano wyrzucił z niej kilka obra­zów, m.in. obraz św. Katarzyny ze Sieny i św. Antonina, pozo­stawiając wyłącznie krucyfiks. Również gusta literackie mło­dego zakonnika wzbudzały nie­zadowolenie przełożonych. Mistrz nowicjatu zwracał uwa­gę na gorszący dla nowicjuszy, lekceważący stosunek Bruna do przepisanej lektury maryj­nej, którą brat Giordano otwarcie krytykował i nazywał marnowaniem czasu. Współ­braciom zalecał czytanie żywo­tów Ojców Kościoła, sam po­święcając się czytaniu pism Erazma z Rotterdamu, zakaza­nego przez kapitułę zakonu św. Dominika w 1569 r. jako "złośliwych, podstępnych, zuchwałych" . Tolerancja panująca wówczas w klasztorach dominikańskich spowodowała, że incydenty z początków pobytu w zakonie zostały zapomniane i brat Gior­dano w 1572 r. został wyświęcony na kapłana. Trzy lata póź­niej, po pobycie w kilku klaszto­rach na terenie Kampanii, osta­tecznie powrócił do San Dome­nico Maggiore jako student teo­logii, gdzie złożył egzaminy na podstawie tez z Summa contra Gentiles św. Tomasza z Akwinu. Wydawało się, że od tej chwili pozycja ojca Giordana jako teo­loga jest wśród dominikanów nie do podważenia.

Nie można odmówić Bruno­wi odwagi głoszenia własnych poglądów. Nigdy ich nie skry­wał, a często wygłaszał z prze­konaniem, a nawet fanatyczną pewnością. Z analizy licznych pism i zeznań przed trybuna­łem inkwizycyjnym można wy­ciągnąć wniosek, że jego odwa­ga wynikała tyleż z chęci obro­ny prawdy pojmowanej subiek­tywnie, co z przepełnionej py­chą chęci postawienia swojego zdania ponad zdanie innych, pogardzanych przez siebie "głupców". Krótko po złożeniu przezeń egzaminu z teologii, dającego upragniony tytuł dok­tora, wybuchła w klasztorze bu­rza, związana z ujawnieniem dawno skrywanych przez za­konnika poglądów. W czasie debaty pomiędzy zakonnikami dotyczącej dogmatu o Trójcy Przenajświętszej o. Giordano zaatakował współbrata, Lombardczyka Montalciniego, kry­tykującego herezję Ariusza, sy­tuując się na pozycjach obrońcy heretyka. Nie była to sprzeczka wynikająca z retorycznych ćwi­czeń. Zdarzenie dawało pre­tekst do wystąpienia przeciwko zakonnikowi, do tej pory tole­rowanemu pomimo wyraźnych znaków świadczących o głosze­niu herezji. Biograf Bruna stwierdza wprost, że ujawnie­nie poglądów wynikało z tem­peramentu zakonnika, który nie potrafił się powstrzymać, by zmiażdżyć mniej błyskotliwego adwersarza. Giordano przesłuchiwany przez Inkwizycję przy­znawał otwarcie: "mówiąc po chrześcijańsku i wedle teologii, w którą każdy wierny chrześcijanin i katolik musi wierzyć, rzeczywiście wątpiłem w miano osoby dla Syna i Ducha Święte­go, nie pojmując ich jako dwie osoby różne od Ojca". Wątpli­wości te żywił już wstępując do klasztoru, a lekceważenie dla obcowania świętych oraz Matki Przenajświętszej były wczesny­mi przejawami jego ukrytego arianizmu. Oskarżenie o here­zję dawało impuls do rozpoczę­cia procesu, w czasie którego zakonnik korzystał z wszelkich swobód. Dopiero odkrycie u niego zakazanych wydań św. Chryzostoma i św. Hieronima z komentarzami Erazma z Rot­terdamu uczyniło położenie za­konnika bardzo trudnym, a proces o herezję z góry przegranym. Ostrzeżony przez nie­znanych bliżej neapolitańczy­ków (współbraci?) o odkryciu zastrzeżonych wydań i pojawie­niu się nowego zarzutu (formal­na herezja), zdecydował się, po jedenastu latach pobytu w za­konie św. Dominika, na porzu­cenie habitu i ucieczkę z Ne­apolu. Od tego czasu życie za­konnika postrzegał jako "god­ne politowania i śmiechu", a do­minikańscy "bogowie na ziemi", jacy jawili się jeszcze mło­demu Filipowi Brunowi, stali się dla Giordana Bruna "osłami, nieukami", głoszącymi "ośle doktryny". Giovanni Moceni wspominał, że Bruno twierdził, iż "należałoby odebrać zakonni­kom dochody i prawo do tocze­nia dysput, ponieważ kalają świat, gdyż wszystko to osły; wszystkie nasze opinie to ośle doktryny; nie mamy dowodu, że nasza wiara czyni zasługę w oczach Boga; dziwił się, jak Bóg może znosić tyle herezji głoszonych przez katolików".

Przed czym uciekał Bruno?

Od tego czasu Bruno nazy­wał siebie uciekinierem, często przy tym dodając: „gnanym nie­nawiścią tłumów", podkreślając zarazem, że swoim postępowa­niem nie przyczynia się do po­gorszenia swego położenia.

Bruno początkowo przebywał w Rzymie, skąd również musiał uciekać, oskarżony o wrzucenie do Tybru bliżej nieokreślonej osoby. W czasie swej wędrówki przebywał w Turynie, Wenecji, Padwie, Brescii, Bergamo, Me­diolanie, niejednokrotnie uzy­skując pomoc w klasztorach do­minikańskich. W Bergamo współbracia poradzili Giorda­nowi założyć ponownie habit, starając się go przekonać, że wyrok będzie łagodny i umożli­wi mu powrót do macierzyste­go zgromadzenia. Zaintereso­wany najpierw przystał na pro­pozycję zakonników, by po po­nownym pobycie w Turynie podjąć decyzję o całkowitym ze­rwaniu z dominikanami i opuszczeniu Italii. Przez Chambery Bruno udał się do ogarniętej reformacją Genewy (1578), przywitany z honorami przez tamtejszą włoską gminę. Wbrew późniejszym lakonicz­nym wzmiankom z przesłu­chań, Bruno przyjął w Genewie kalwinizm i uzyskał posadę ko­rektora w miejskiej drukarni. Jednak usposobienie i charak­ter przyczyniły mu wielu wro­gów wśród protestanckich pa­storów. Najpierw aresztowano go za zniesławienie miejscowe­go filozofa Antoniego de la Faye (sporządził listę dwudzie­stu błędów zawartych w jego wykładzie), potem obraził ge­newski konsystorz. Dopiero uznanie błędów i publiczne przeprosiny zdjęły z Bruna kal­wińską ekskomunikę. Zraziły go jednak do "religii pedago­gów i pedantów", wobec czego wyjechał do Francji.

Ogarnięta wojną domową Francja Henryka III Walezego okazała się spokojną przysta­nią dla tułacza z Noli. Zatrzy­mał się w Tuluzie, głosząc pu­bliczne wykłady. W Paryżu, w którym niepodzielnie pano­wała tomistyczna Sorbona, ekskomunikowany dominika­nin teoretycznie nie mógł pu­blicznie nauczać. W praktyce było jednak inaczej. W trzy­dziestu publicznych tomistycz­nych wykładach na temat Bo­skich atrybutów Bruno zrobił duże wrażenie na paryskich teologach i ludziach z otoczenia króla. Proponowano mu ­- jak przechwalał się w zezna­niach - publiczne wykłady na uniwersytecie, a sam Henryk Walezy zapragnął poznać człowieka o "magicznej pamięci". Wkrótce Giordano Bruno zade­dykował królowi swoją pracę (De umbris idearum), poświę­coną sztuce zapamiętywania, poprzetykaną gnostyckimi koncepcjami filozofa. Znajo­mość z władcą Francji i jego stronnikami zaowocowała przyznaniem tytułu nadzwy­czajnego lektora królewskiego, dającego prawo do publicznych wystąpień i pensję rozwiązują­cą problemy materialne filozofa. Przebywając we Francji do 1583 r., napisał kilka dzieł na różne tematy filozoficzne, reli­gijne, społeczne i polityczne. Królewskie stronnictwo politi­ques, nastawione negatywnie do Ligi Katolickiej Gwizjuszy i głoszące tolerancję względem bojowego stronnictwa hugeno­tów, zyskało w Brunie poważ­nego sprzymierzeńca. Pióro eks-zakonnika uderzyło w ary­stotelesowską, tomistyczną Sorbonę, sprzyjającą w więk­szości Gwizjuszom, zaatakowa­ło francuską hierarchię ko­ścielną i papieża w jadowitej komedii Cantus circaeus, wsparło króla wpisującego się swymi działaniami w głoszoną przez Bruna koncepcję zbliża­jącego się duchowego i etycz­nego odrodzenia ludzkości.

W 1583 r. "wojna trzech Henryków" wchodziła w kulmi­nacyjną fazę kolejnych rzezi, skrytobójstw i masakr. Henryk III zbliżał się do sojuszu z hu­genotami, planując radykalne usunięcie ze sceny politycznej przywódcy Ligi Katolickiej Henryka de Guise. W pogarszającej się sytuacji politycznej Giordano Bruno podjął decyzję o opuszczeniu Francji i wyjeź­dzie do Anglii, byle dalej od żądnej krwi paryskiej ulicy. Uzyskał nawet oficjalną zgodę króla i jego listy polecające.

Dwa lata pobytu w elżbie­tańskiej Anglii były najbar­dziej owocnym okresem twór­czym w życiu Bruna. Sprecy­zował wówczas ostatecznie swoją koncepcję filozoficzną. Z drugiej strony był to czas bezustannych walk z domnie­manymi i prawdziwymi wro­gami oraz starć z oksfordzki­mi doktorami. Wybierającego się do Londynu Giordana Bru­na poprzedzał list angielskie­go ambasadora w Paryżu, Henryka Cobhama, skierowa­ny do pierwszego sekretarza królowej w Londynie: "Pan doktor Giordano Bruno Nolano, profesor, zamierza udać się do Anglii; nie mogę pochwalić je­go poglądów religijnych". Mi­mo panującej nad Tamizą mo­dy na "włoszczyznę" Bruno był izolowany w londyńskim środowisku arystokratycznym i intelektualnym. Zatrzymał się w domu francuskiego am­basadora Michała de Casteli­neau, stykając się z fanatyka­mi protestanckimi - purytań­skim liderem Robertem Du­dleyem hr. Leicester i wpływo­wym kalwińskim magnatem Olbrachtem Łaskim. W świcie tego ostatniego przybył Bruno do Oksfordu, marząc o karie­rze uniwersyteckiego bakała­rza. Spotkało go rozczarowa­nie. Przekonany o swoim ge­niuszu, został skonfrontowa­ny z zamkniętym środowi­skiem, zazdrośnie strzegącym swoich przywilejów przed przybłędą z kontynentu. Wy­szydzony przez oksfordzkich doktorów, poniżony przez ar­cybiskupa Canterbury Jerzego Abbota, wreszcie oskarżony o dokonanie plagiatu z Marce­la Ficina w cyklu swoich oks­fordzkich wykładów, powrócił do Paryża pełen nienawiści do barbarzyńskiego Albionu. W Paryżu Bruno sprowokował serię konfliktów, które wstrząsnęły środowiskiem akademickim, atakując ary­stotelizm paryskich profeso­rów w sprytnych wystąpie­niach nękających przeciwni­ków. Z Paryża bardziej ucho­dził, niż wyjeżdżał. Życzliwy Brunowi Corbinelli proroko­wał w liście do przyjaciela: "Myślę, że ukamienują go na tym uniwersytecie. Ale szybko uda się do Niemiec".

***

Stojący na czele Uniwersytetu w Oksfordzie schizmatycki arcybiskup Canterbury Jerzy Abbot nie zostawił na Giordanie Brunie suchej nitki oskarżając filozofa o plagiat i wyszydzając: "Kiedy ów włoski człowieczek, mieniący się Philoteus Iordanus Brunus Nolanus, magis elaborata Theologiae doctor etc. (...) o imieniu z pewnością dłuższym od swego ciała, nawiedził nasz uniwersytet (...), wychodził ze skóry, chcąc spełnić jakieś pamiętne przedsięwzięcie, by zyskał sławę w tym słynnym Ateneum".

***

W lipcu 1586 r. Giordano Bruno był już profesorem teo­logii uniwersytetu w Marbur­gu. Szybko nim został, ale jesz­cze szybciej zabroniono mu wy­głaszania wykładów, pełnych heretyckich sformułowań, w równym stopniu gorszących katolików, jak protestantów. Wolność głoszenia swoich po­glądów uzyskał dopiero w Wit­tenberdze, w której przebywał niecałe dwa lata, wykładając na tamtejszym uniwersytecie i publikując liczne rozprawy. Wraz z wstąpieniem na tron nowego księcia, zwolennika kalwinizmu, Bruno był zmu­szony opuścić "stolicę Lutra". Rozpoczął swą tułaczkę od Pra­gi, gdzie przebywając pół roku, opublikował pracę Articuli con­tra mathematicos, dedykowaną cesarzowi Rudolfowi II, a za­wierającą w dedykacji credo prywatnej religii Giordana Bruna. Z Pragi przeniósł się do Tybingi, potem do Helmstedt, skąd wygnała go ekskomunika protestanckiego superinten­denta; rok zabawił w Brunsz­wiku, wszędzie wzbudzając niechęć i złość protestantów. Pomimo braku zgody władz Frankfurtu na stały pobyt w mieście pozostał w nim przez kilka miesięcy, najpierw jako gość na utrzymaniu miejsco­wego drukarza, a później mieszkając w klasztorze kar­melitańskim.

W areszcie Inkwizycji

W czasie pobytu we Frank­furcie Bruno spotkał się z wło­skimi księgarzami, którzy na­mawiali go do powrotu za Al­py, być może wskazując na przesunięcie akcentów w poli­tyce weneckiej (profrancu­skiej, a antypapieskiej). Otrzy­mywane w tym czasie listy z Italii prawdopodobnie two­rzyły wizję dostatniej i pogod­nej przyszłości. Sam Giordano planował zwrócić się do papie­ża z prośbą o zdjęcie ciążących kar kościelnych i uzyskanie aprobaty dla swojej działalno­ści filozoficznej. Koresponden­cyjnie nawiązał kontakt z mło­dym szlachcicem weneckim, don Giovannim Mocenigiem, poszukującym dla siebie na­uczyciela. Oferta była atrakcyj­na i spowodowała ostatecznie przyjazd do Wenecji, gdzie osiadł w domu ucznia. Do dziś nie wiadomo, jakimi pobudka­mi kierował się Mocenigo, składając donos na Nolańczyka po blisko dwumiesięcznym po­bieraniu od niego nauk. Mało prawdopodobne jest, że szlach­cic celowo zwabił Giordana Bruna do Italii, aby wydać go w ręce Inkwizycji. O wiele prawdopodobniejsza wydaje się wersja akceptowana przez znawców tematu, według któ­rej Bruno po przyjeździe nie tylko nie ukrywał swoich po­glądów, ale otwarcie je głosił w obecności ucznia i jego przy­jaciół, a nawet starał się usilnie do nich przekonać. Donos na Bruna, oprócz zarzutu parania się magią (istotnie pracował wtedy nad traktatem o magii wróżebnej), zawiera szczegóło­wy opis poglądów filozofa, rzeczywiście nie odbiegający od heretyckich tez zawartych w jego traktatach. Osobisty charakter donosu i powoływa­nie się na słowa nauczyciela potwierdzają tezę, że Mocenigo nie przeczytał żadnego z trak­tatów Bruna, opierał się wy­łącznie na własnych słowach mistrza wypowiedzianych w je­go obecności. 23 maja 1592 r. Giordano Bruno został zamknięty w areszcie domowym, a donos dotyczący głoszonych przez niego poglądów religijnych znalazł się w rękach weneckie­go inkwizytora. Jako podejrza­ny o herezję wkrótce został osa­dzony w klasztorze San Dome­nico di Castello. W komuni­stycznej ramocie Janiny Brzo­stowskiej, powtarzającej bred­nie propagandy wolnomular­skiej z ubiegłego wieku, można przeczytać: "Jest w Wenecji więzienie "li Piombi» / - ciem­nica ołowianym pokryta da­chem. Gdy od słońca / dach się rozgrzeje, więzień mdleje od gorąca. / Nikt mu wody nie po­da - i nieraz bez życia / padnie, gdy znieść nie może wymyślnej tortury". Wbrew masońskiej i komunistycznej propagandzie nie stosowano wobec Bruna tortur, a warunki jego pobytu w klasztorze nie odbiegały od warunków życia każdego mieszkającego tam mnicha.

Przesłuchanie miało charakter rozmowy lub wyjaśnień składa­nych przez oskarżonego. Oskarżony miał czas na obmy­ślenie szczegółów swojej obro­ny, korzystał z wszelkich praw zapisanych w inkwizycyjnym prawodawstwie, takich jak sprawdzenie wiarygodności do­nosu, domniemanie niewinno­ści oskarżonego czy skrupulat­ne przepisy dotyczące pytań za­dawanych w czasie przesłucha­nia. W przypadku Giordana Bruna wenecka Inkwizycja po­stępowała niezwykle łagodnie,

biorąc pod uwagę ciążące na nim zarzuty - ucieczkę z klasz­toru i ciążącą na nim ekskomu­nikę oraz zarzut herezji i podej­rzenie o bycie herezjarchą. Ana­liza akt procesowych zawierają­cych szczegółowe opisy prze­słuchań, kiedy podejrzany swobodnie opisuje swoje poglądy i otwarcie charakteryzuje za­warte w swoich traktatach te­zy, jednoznacznie pokazuje, że nie tylko nie stosowano wzglę­dem niego żadnych tortur, ale że nie były one nawet potrzeb­ne. Bruno zapytany o to, czy kiedykolwiek wychwalał here­tyków, odpowiada z rozbrajają­cą szczerością charakterystycz­ną dla wszystkich jego wypo­wiedzi: "Wychwalałem wielu kacerzy, a także książąt. Nie wychwalałem ich jednak jako kacerzy, lecz wyłącznie za ich cnoty moralne, które posiada­li". Była to częściowa prawda. Oskarżony przyjął sprytną stra­tegię obrony, przemilczając nie­wygodne szczegóły swej apo­stazji i herezji (przyjęcie kalwi­nizmu, arianizm, wychwalanie hugenotów, ataki na Kościół itd.) oraz spychając problem z dziedziny teologii (gdzie kró­luje dogmat) na pole filozofii (gdzie panuje pogląd i opinia). W wielu przypadkach kłamał, mając świadomość, że inkwizytorzy nie dysponują tekstami wszystkich jego traktatów, a opierają się wyłącznie na sło­wach świadków. Zapytany podczas przesłuchania o prze­istoczenie i Najświętszą Ofiarę, zaklinał się, że nigdy nie zabie­rał głosu w tej sprawie inaczej niż w zgodzie z nauką Kościoła. Jednak w traktacie Spaccio del­la bestia trionfante ('Wygnanie tryumfującej bestii') z 1584 r. nazwał Mszę św. „zabobonną wiarą w Cererę i Bachusa" oraz pisał z szyderstwem o przeisto­czeniu, że będzie nazywał chleb chlebem, a wino winem.

Giordano Bruno mógł przypuszczać, że wybiegi stosowane w czasie przesłuchań zakończą się sukcesem. 30 lipca 1592 r. błagał na klęczkach o przeba­czenie i możliwość naprawienia zgorszenia, by zbawić swoją du­szę. Problem polegał na tym, że sprawa nie dotyczyła samej tyl­ko Wenecji, ale swoimi korze­niami sięgała Neapolu i Rzymu. Zadowoleni ze skruchy heretyka inkwizytorzy musieli zatem przesłać akta sprawy do Rzy­mu, na ręce szefa Św. Oficjum kard. Santoro. Nie trzeba było długo czekać na list ekstrady­cyjny. Pomimo napiętych sto­sunków politycznych pomiędzy Państwem Kościelnym a Repu­bliką Wenecką więzień został przekazany do Rzymu. Pod ko­niec lutego 1593 r. Bruno zna­lazł się w rzymskim więzieniu Św. Inkwizycji.

Ekstradycja Giordana Bruna do Rzymu pogorszyła jego prawną sytuację. Nie było mo­wy o kontynuacji wcześniej ob­ranej strategii bagatelizowania zarzutów i spychania ich na miałki grunt filozoficznych opi­nii, ponieważ teraz zarzuty obejmowały formalną herezję połączoną z ucieczką z klaszto­ru. Kolejni świadkowie swoimi zeznaniami coraz bardziej po­grążali oskarżonego. Aby odda­lić ewentualne zarzuty prepa­rowania przez oskarżycieli wygodnych dla siebie zeznań, a także by uniemożliwić skła­danie zeznań fałszywych, świadkowie odpowiadali przed trybunałem w obecności Bruna oraz zostali poddani przesłu­chaniom przez niego samego. Praktyka ta pozwoliła na obale­nie zeznań dwóch świadków, które zawierały szereg nie­prawdziwych informacji. Filo­zof poczuł się na tyle pewnie, że sformułował memoriał bro­niący swoich poglądów, odrzu­cając wszystkie zarzuty o here­zję. Jednak dostęp inkwizyto­rów do wszystkich napisanych przezeń traktatów, zgromadzo­nych na polecenie papieża, po­stawił go w fatalnym położe­niu. W oparciu o słowo pisane teolodzy papiescy pod kierun­kiem jezuity św. Roberta Bel­larmina sporządzili spis "ośmiu cenzur", czyli ośmiu poglądów sprzecznych z nauczaniem Ko­ścioła katolickiego. Dla osoby duchownej (często zapomina­my, że Bruno był dominikani­nem!) był to dowód przesądza­jący o winie. 12 stycznia 1599 r. postawiono mu osiem for­malnych zarzutów o herezję i jej propagowanie, wzywając oskarżonego do uroczystego odwołania haniebnych twier­dzeń. Początkowo Bruno zade­klarował gotowość do wypar­cia się herezji, szybo jednak podjął decyzję o rozpoczęciu kolejnej gry z trybunałem. Naj­pierw stwierdził, że traktuje "osiem cenzur" jako poglądy heretyckie ex nunc, czyli doty­czące spraw nieokreślonych jeszcze ostatecznie przez Ko­ściół, na co odpowiedzią Inkwi­zycji i kard. Bellarmina było kategoryczne wezwanie do od­wołania błędów w terminie 40 dni. Później Bruno przedłożył Inkwizycji i papieżowi listy, w których z jednej strony uznawał swoje błędy, z drugiej podważał wykładnię dwóch cenzur, żądając ponownego ich przedyskutowania. Kiedy jed­nak dowiedział się, że w rękach Inkwizycji znalazł się jego naj­ostrzejszy antykatolicki pasz­kwil Wygnanie tryumfującej bestii, a jego tezy stanowią do­datkowy dowód winy, 21 grud­nia 1599 r. stwierdził, że nie zamierza wyrazić skruchy za głoszone herezje, ponieważ nie ma czego żałować. Uznany "niewzruszonym, za­wziętym, zatwardziałym here­tykiem", został uroczyście wy­łączony ze społeczności Kościo­ła katolickiego, a jego dzieła przeklęte i skazane na znisz­czenie. Kolegium Inkwizycji pod przewodnictwem kard. Madruzziego przekazało Gior­dana Bruna w ręce władzy świeckiej w celu wymierzenia sprawiedliwości, jednocześnie prosząc, "aby zechciała (...) ukarać jak tylko można łagod­nie i bez rozlewu krwi". Władza świecka nie okazała łagodności. 17 lutego 1600 r. Giordano Bruno, na rozkaz gu­bernatora Rzymu, został pu­blicznie spalony żywcem na Campo di Fiori.

W co wierzył Giordano Bruno?

Analiza poglądów f1lozofa na­stręcza szereg problemów, wy­nikających głównie z zastoso­wanej przez Bruna metody filo­zoficznej. Materialiści dialek­tyczni interpretowali jego pisarstwo jako konsekwentny materializm i ateizm w służbie kopernikańskiego heliocentry­zmu, przemilczając apokalip­tyczne proroctwa filozofa i me­sjanistyczne pretensje. Kon­serwatywny myśliciel Wilhelm Dilthey jako jeden z pierwszych XIX-wiecznych komentatorów zwracał uwagę na religijny wy­miar myśli Nolańczyka - twór­cy "nowożytnej, panteistycznej religijności", stwierdzając, że koncepcje Bruna prowadzą wprost do oświeceniowego de­izmu Diderota. Francuska ba­daczka Bruna Emilia Saisset jeszcze przed wojną określiła myśl filozoficzną Bruna jako konsekwentnie religijną ­choć chaotyczną i nieoryginal­ną, twierdząc, że bzdurą jest oskarżanie Bruna o ateizm i bezbożność. Religia Bruna by­ła całkowicie antychrześcijań­ska: "Bruno przestał być chrze­ścijaninem. Atakuje on już nie taką czy inną ceremonię i nie taką czy inną instytucję, ale podchodzi wprost do podstawo­wego dogmatu eucharystii i ra­dykalnie go neguje. Luter ograniczył się do zmiany formy do­gmatu (...) Bruno atakuje za­równo formę, jak treść". Osta­teczny cios legendzie o Brunie jako ojcu dzisiejszych ateuszy zadał Franciszek A. Yates w swojej pracy o tradycji her­metycznej, wskazując na liczne związki koncepcji Bruna z rene­sansowym ezoteryzmem. Zda­niem Emilii Saisset i Fran­ciszka Yatesa, Bruno nie rozu­miał właściwie kopernikańskiej koncepcji, przenosząc jej ele­menty na grunt swoich koncep­cji religijnych. Najistotniejszym problemem filozofii Bruna było występują­ce we wszystkich etapach roz­woju jego koncepcji radykalne i ostre przeciwstawienie nie­skończoności, wieczności i ab­solutu - ograniczonemu, skończonemu i stworzonemu. Powszechnie przyjmuje się, że wątpliwości związane z tą kwe­stią początkowo ujawniły się w postaci fascynacji i przyjęcia poglądów Ariusza oraz odrzu­cenia kultu Matki Boskiej. Przez całe swoje życie Bruno występował przeciwko nada­waniu boskiego charakteru Chrystusowi, nazywając iro­nicznie kult Syna Bożego "mi­sterium syryjskim". Dla Bruna Pan Jezus nie był prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowie­kiem, a wyłącznie - pojmowa­ną w antropocentryczny spo­sób - doskonałą istotą ludzką. W późniejszym czasie arianizm połączony z koncepcjami neo­platońskimi spowodował przy­jęcie gnostyckich poglądów ezoterycznych całkowicie zrywających z chrześcijaństwem.

Bruno uważał za pewnik ce­lową budowę świata, zawierają­cą ukryty przed ludźmi (igno­rantami i skrupulantami) sens. Jego zdaniem wszystkie byty materialne posiadały swój po­czątek. Ponieważ jednak rozu­miał to twierdzenie specyficznie, na sposób gnostycki, bóg filozofa nie był tożsamy z Pierwszą Osobą Trójcy Świę­tej, ale z Pierwszą Przyczyną kabalistów, która spowodowa­ła działanie uruchamiające la­winę kreacji, ale uczestniczyła w jej kolejnych aktach tylko pośrednio. Pierwsza Przyczyna jest bytem duchowym zawiera­jącym w sobie wszystkie inne byty - powtarzał Bruno za ezoterycznym Hermesem Tri­smegistosem.. Pogląd zaczerp­nięty od antycznych orfików, bliski kabalistom, spowodował postrzeganie wszechświata w kategoriach panteistycznych i monistycznych, jako jedno­rodną i związaną w jeden sys­tem jedność wszystkiego. "A więc jeżeli duch, dusza, życie znajdują się we wszystkich rze­czach i w różnym stopniu wy­pełniają całą materię, to staje się pewne, że są prawdziwym aktem i prawdziwą formą wszystkich rzeczy. A więc du­sza świata jest formalną i kształtującą zasadą wszech­świata i wszystkiego, co się w nim znajduje. Twierdzę, że jeżeli Życie znajduje się we wszystkich rzeczach, to dusza jest formą wszystkich rzeczy. I dlatego trwałość jest rów­nież właściwą tego rodzaju for­mie, jak i materii. Jest ona, jak sądzę, jedna dla wszystkich rzeczy" - pisał Bruno. W tym duchu wypowiadał się również jeden z hugenockich ezotery­ków doby renesansu, Filip de Mornay (1581): "Bóg jest jeden (...) do Niego jednego należy imię Ojca i Dobrego (...) On je­den i sam w sobie jest Wszyst­kim; bez Imienia i doskonalszy nad wszelkie imię". Skoro za­tem wszystko jest jednym, a jedność wszystkim, to wszystko zawiera w sobie cząstkę Pierwszej Przyczyny, a to z kolei implikuje wiecz­ność całego stworzenia.

Bruno utrzymywał, że nie istnieje ścisły podział natury stworzonej przez Boga na du­chową i materialną, ponieważ materia, będąc bytem stworzo­nym, zawiera w sobie pier­wiastki kreacji, a więc jest nie­śmiertelna. Nieśmiertelny jest w równym stopniu kamień, roślina, zwierzę i człowiek. Ob­umierając cieleśnie - ulegając erozji, gnijąc, zdychając, umierając - są przekształcani w cy­klach kreacji, a nie unicestwie­nia, ponieważ duchowy pier­wiastek zawiera się w mona­dach tworzących każdy byt. Skoro - w pewnym sensie bliskim metempsychozie (Bruna oskarżano o wiarę w reinkar­nację!) - nieśmiertelna jest tak samo mysz, jak Księżyc czy gwiazdy, Bruno poszukiwał zwieńczenia dla swojej koncep­cji, które ostatecznie odnalazł w popularnej wtedy astrono­mii. Niszcząc de facto renesan­sowy, kopernikański model wszechświata, rozrywając jego regularny i skończony układ, utożsamił największy znany sobie byt (zawierający w sobie wszystkie byty) z bóstwem. Bó­stwem był wszechświat - nie­ograniczony, złożony z nie­skończonej ilości układów sło­necznych, pojmowanych jako kopie naszego Układu Słonecz­nego.

Zainteresowanie Bruna ów­czesnymi odkryciami astrono­micznymi wynikało nie tyle z poglądu o słuszności tez Ko­pernika, ile ze przekonania Bruna o zbieżności jego poglą­dów religijnych z tezami helio­centrycznymi. Franciszek Yates twierdzi nawet, że Bruno odczuwał wyższość w stosunku do Mikołaja Kopernika, twier­dząc, iż kanonik warmiński ujął teorię wyłącznie w formie matematycznych obliczeń, pod­czas kiedy prawdziwą głębię koncepcji, będącej w istocie ta­jemnicą zakrytą przed profana­mi, odkrył dopiero Nolańczyk. Dlaczego Bruno przypisywał tak ważną rolę układowi, w którym Słońce detronizowa­ło Ziemię? Odpowiedzi na to pytanie również poszukiwać należy daleko od dociekań na­ukowych, zagłębiając się w me­andry renesansowego ezotery­zmu. Dla ezoterycznych hu­manistów i kabalistów neopla­tońskich pokroju Marcelego Ficina, Pico delia Mirandoli czy Egidiusza de Viterbo głównym celem poszukiwań intelektual­nych było odkrycie pierwotnej religii, objawienia starszego od Biblii, które w XVI w. utożsamiono w tych kręgach z religią starożytnego Egiptu. Natural­na religia ludzi była - zdaniem ezoteryków - kultem symbo­licznie skupionym wokół Słoń­ca, światła dającego wieczne życie. Ziemia natomiast utożsa­miana była ze Starym i Nowym Testamentem, opresyjną i obcą religią zazdrosnego boga. He­liocentryczna detronizacja Zie­mi pojmowana zatem była przez Bruna w kategoriach zakończenia epoki chrześcijań­stwa i otwarcia na nowe... No­wym miał być zapowiadany przez Bruna w Londynie po­wrót do religii dawnych Egip­cjan, opisanej przez Pseudo­-Apulejusza w Asklepiosie. Przez całe swoje życie Bruno oczekiwał wieszczonego przez siebie końca epoki chrześcijań­skiej, tonącej w chciwości i wojnie, oraz nadejścia epoki Hermesa, objawiającej się try­umfem wiedzy i magii.

Słoneczny wysłannik - Her­mes - był przez Giordana Bru­na utożsamiany właśnie z daw­ną religią egipską. Nie miał nic wspólnego z konkretnym bóstwem panteonu helleńskiego, natomiast bliski był postaci z dialogu Pseudo-Apulejusza. Wysłannik słońca, nazywany przez Bruna Hermesem lub Merkurym, był w koncepcji re­ligijnej włoskiego filozofa istotą wielokrotnie zsyłaną na zie­mię przez Pierwszą Przyczynę w celu wydobycia niektórych ludzi z "osłowatości". Do ko­rowodu "Merkurych" , idących przez historię ludzkości, Bruno zaliczał Platona, Apulejusza., Jezusa i .... siebie. Rolą Giorda­na Bruna - "Merkurego" czy "Kapitana" (tego pojęcia uży­wał w inkwizycyjnym więzie­niu w Rzymie) - było zjednoczenie wszystkich skłóconych religii w jedną religię uniwer­salną i sprowadzenie wieczne­go pokoju na całą ludzkość.

***

Gdyby system heliocentryczny nie dotarł do papieża w gnostyckiej wersji Bruna, zapewne aprobata dla nowych poglądów nie ograniczałaby się do niektórych kręgów intelektualnych wewnątrz Kościoła.

***

Wbrew zapewnieniom skła­danym przez samego filozofa przed trybunałem Świętej In­kwizycji, trudno znaleźć punk­ty wspólne pomiędzy koncep­cjami Giordana Bruna a dok­tryną Kościoła katolickiego. Poglądy Nolańczyka wywraca­ły cały porządek teologiczny chrześcijaństwa. Stworzony przez Pierwszą Przyczynę wszechświat miałby być zara­zem bóstwem ("natura jest Bo­giem w rzeczach"), co przekre­śla ostatecznie możliwość ist­nienia osobowego Boga. Trójca Święta z punktu widzenia kon­cepcji Bruna była dogmatem całkowicie nie do zaakceptowa­nia, ponieważ łączyła w sobie (mieszała) elementy nieograni­czonego absolutu (Boga) z nie­doskonałą materią (Synem Bo­żym). Dogmat o podwójnej na­turze Jezusa Chrystusa Bruno odrzucał z odrazą, porównując bluźnierczo naturę Drugiej Osoby Trójcy Świętej do mito­logicznego centaura, kreatury nieudanej i nieszczęśliwej. Z punktu widzenia panteizmu i monizmu Bruna prawda teo­logiczna o grzechu pierworod­nym przestaje odgrywać jaką­kolwiek rolę, eliminując zara­zem potrzebę odkupienia ludz­kości przez Syna Bożego. Kon­sekwentnie Jezus Chrystus był wyłącznie człowiekiem o spe­cjalnych, magicznych zdolno­ściach ("Merkurym"), a grzech, potępienie i piekło stanowią wyłącznie kreację teologiczną, istniejącą tylko w głowach wy­znawców. Bruno pisał: "Cho­ciaż nie istnieje żadne piekło, to jednak przedstawienie i wy­obrażenie piekła czynią je prawdziwym i rzeczywistym bez wszelkich podstaw rzeczy­wistości i prawdziwości. Gdyż obraz fantastyczny posiada re­alność, a z tego wynika, że działa ona realnie i wywiera re­alny i najpotężniejszy przymus na to, co zdolne mu się podpo­rządkować". Skoro nie ma za­grożenia potępieniem wymy­ślonym przez religijnych skru­pulantów, śmierć Chrystusa nie posiadała charakteru zbaw­czego. Była jedynie egzekucją dokonaną przez "głupców" i fa­ryzejskich "pedantów" na wy­bitnej jednostce, pragnącej sprowadzić na świat pokój i re­ligię naturalną. Jeśli nie było upadku pierwszych rodziców, skąd zatem plagi, wojny i śmierć? Bruno nie eksploato­wał nadmiernie tego wątku, ale z analizy jego gnostyckiego pisarstwa można wysnuć wnio­sek, że stanowią one efekt ludzkiej niewiedzy i ignorancji. Uzyskanie wyższej świadomo­ści przez ludzi, a specjalnego magicznego wtajemniczenia przez nielicznych wybranych, spowoduje nastanie epoki bez wojen i cierpienia - epokę pa­nowania na ziemi ludzi-bogów. Wiedza niesie zbawienie. Ci, którzy to odrzucają  ("pedanci" i "głupcy"), zostaną ukarani za swoje postępowanie, powraca­jąc do swojej zwierzęcej powło­ki, podobnie jak w koncepcjach gnostyckich miały zostać uni­cestwione dusze odrzucających wiedzę hylików. Właśnie tu koncepcje Giordana Bruna ostatecznie ujawniają swoje gnostyckie oblicze.

Trudno wyobrazić sobie, aby w dobie po-trydenckiej Kościół tolerował - jako przewodnika wiernych na drodze do zbawie­nia - doktora teologii głoszą­cego wędrówkę dusz, naturali­styczną koncepcję powstania życia na ziemi, panteistyczną i monistyczną wizję świata oraz boskość człowieka.

Jan J. Keller w swoim dosyć powierzchownym szkicu po­święconym Giordanowi Bruno­wi przypomina, że Kościół ka­tolicki w osobie Jana Pawła II przeprosił za spalenie na stosie włoskiego fIlozofa, jednocze­śnie kończąc "błyskotliwym" spostrzeżeniem, że nie przywróci to życia myślicielowi. Po­mijając dyskusję dotyczącą za­sadności samych przeprosin, warto przypomnieć kilka fak­tów uparcie ignorowanych przez adeptów antykatolickiej "osłowatości". Giordano Bruno był osobą duchowną, która zła­mała dobrowolnie składane śluby zakonne. Ścigany był przez władze kościelne za here­zję dokładnie na takiej samej zasadzie, jak ścigani są dezerterzy z armii. Mimo to w swo­ich wędrówkach po Europie korzystał niejednokrotnie z po­mocy klasztorów i zakonni­ków. Poglądy Bruna były cał­kowicie sprzeczne z katolicy­zmem, a filozof niejednokrot­nie kłamał w swoich zezna­niach.

Każda władza religijna i świecka chroni się przed my­ślą uznaną za sprzeczną z obo­wiązującym społeczność syste­mem wartości, obojętnie, czy mamy na myśli demokrację ateńską, Azteków, średnio­wieczną Inkwizycję czy liberal­ną demokrację. Dziś, w epoce postępowych swobód obywatel­skich, również w więzieniach siedzą ludzie, których jedyną zbrodnią jest głoszenie poglą­dów uznanych za niewłaściwe z punktu widzenia kanonów prawnych "tolerancyjnej" libe­ralnej demokracji. Inkwizycja wydała na Bruna jedynie wy­rok wykluczenia z zakonu św. Dominika i wyłączenia ze spo­łeczności Kościoła katolickie­go. Kościół nigdy nie skazał Bruna na śmierć ani też nie dą­żył do zabicia go. Zakonnik miał wiele okazji do ratowania swego życia. Karę spalenia na stosie wydały władze municy­palne Rzymu, nie zwracając uwagi na prośbę trybunału, apelującego o łagodny wyrok bez rozlewu krwi.

Pomimo potępienia przez pa­pieża Giordano Bruno nie zna­lazł się na żadnym indeksie zakazanych publikacji Inkwizycji hiszpańskiej Traktat Mikoła­ja Kopernika De revolutioni­bus... umieszczono na indeksie papieskim dopiero szesnaście lat (!) po śmierci Bruna, więc głoszenie idei heliocentrycz­nych nie miało najmniejszego wpływu na potępienie filozofa. Giordano Bruno swoimi kon­cepcjami zasiał w papieżu i kardynałach nieufność wobec badaczy głoszących heliocen­tryzm. Galileusz trafił do wię­zienia podejrzewany nie tyle o głoszenie idei, że Słońce jest centrum wszechświata, co o potajemne wyznawanie reli­gijnych koncepcji Giordana Bruna. Z tego też powodu (tj. obawy, że heliocentryzm zawie­ra zasady heretyckich poglą­dów propagowanych przez Bruna) dzieło Kopernika trafiło na indeks, a możliwość podej­rzenia o herezję przez wiele lat paraliżowała astronomów. To był właśnie największy "wkład" Bruna w postęp nauki: kij wło­żony w szprychy naukowego postępu.

Ryszard Mozgol

Źródło: Zawsze Wierni

Za: Strona Mirosława Dakowskiego