Motyw ukazania się mrocznych istot duchowych, które podszywają się pod święte osoby może być w literaturze dydaktycznie płodny.

Pouczającą opowieścią opartą na tym właśnie motywie jest utwór (o nieciekawym tytule) Epifania wikarego Trzaski autorstwa Szczepana Twardocha. Opowiada on o wikarym sfrustrowanym śląską prowincją, która nie odpowiadająca jego wielkomiejskim ambicjom.

Wikaremu ciąży mu niemal wszystko: od proboszcza, przez gosposię, na obowiązku prowadzenia szkolnej katechezy kończąc. Tak utrudzonemu i obciążonemu wikaremu ukazują się „Jezus Chrystus” i „archanioł Michał”. Ów „Jezus” poucza wikarego o tym, jak „naprawdę” mają się rzeczy w świecie duchowym, prezentując mu „Drugie Objawienie”, wedle którego Bóg Ojciec nie jest bytem osobowym, Święta Trójca nie istnieje, a on sam, czyli „Jezus” nie jest Bogiem. Nadto wyznacza mu funkcję nowego Jana Chrzciciela. Po tym spotkaniu wikary zostaje odmieniony. Zaczyna dostrzegać, co znajduje się na dnie ludzkich serc, słyszy najtajniejsze ludzkie myśli, zaś otaczające go osoby odczuwają intensywnie, że są przez Boga kochane, mimo nalotu grzechu na ich duszach. Te efekty pozwalają mu zlekceważyć balast katolickiej teologii i sprawiają, że po raz drugi w życiu zaczyna wierzyć, tym razem „Jezusowi”.

Moc uzdrawiania i zataczająca coraz szersze kręgi sława świętego człowieka utwierdzają go w tym zawierzeniu i sprawiają, że coraz mocniej przeżywa on swoje wybraństwo. Rzeczywiście czuje się nowym Janem Chrzcicielem. Upaja się radością płynącą z naprawiania świata oraz dodatkową satysfakcją czerpaną z potwierdzenia własnej wyjątkowości, zwłaszcza wobec tych osób, do których żywi niechęć bądź urazę. Dopiero konfrontacja z prawdziwie świętym człowiekiem przekłuwa ten balon samozadowolenia i przywraca wikaremu w bolesny sposób trzeźwość osądu. Wraz z wypowiedzeniem posłuszeństwa „Jezusowi”, ulatuje uzdrowicielska moc i jej skutki. Wracają uleczone choroby, często ulatuje nabudowana na cudowności wiara. Budzi się nawet nienawiść do księdza wyrosła z odebrania raz udzielonej za jego pośrednictwem nadziei. Nieefektywny i niesławny duchowny kończy zaś w zakładzie dla obłąkanych, gdzie powraca na drogę prawdy.

Utwór Twardocha rozpatrywany jako dydaktyczna katolicka powiastka jest przypomnieniem o źródłowej funkcji prawd wiary. O tym, że z przylgnięcia do nich powinno wypływać chrześcijańskie postępowanie.  Trafnie ukazuje też możliwe, cieszące się nieraz nawet dużym społecznym uznaniem praktyki, mogące służyć jako unik przed konfrontacją z prawdami wiary (aktywizm, dobroczynność, filantropia, mobilizowanie rzesz zwolenników po słusznej stronie, skupienie uwagi mediów).  Bywa bowiem tak, i postać wikarego jest tu dobrą ilustracją, że „troska o los bliźniego pozwala ukryć swe wątpliwości dotyczące boskości Chrystusa oraz istnienia Boga. Dobroczynność [zaś] może być najsubtelniejszą formą apostazji” (N. G. Davila).

Stąd wydaje się, że śmiało można zinterpretować Epifanię wikarego Trzaski, jako moralistyczny (bo odnoszący się do działań, a nie do zdań) komentarz do słynnego logicznego prawa Dunsa Szkota, mówiącego, że z fałszu wyniknąć może cokolwiek (ex falso quodlibet). Idąc tym tropem, z fałszywych źródeł może płynąć wskutek działania zarówno zło, jak i dobro. Wypływ dobra zaś może szczególnie zwodniczy, usypiając dusze w tępym samozadowoleniu, daleko od celu wędrówki.

Edward Jaczok

Źródło: Fronda.pl