Wokół problemu śmierci mózgowej istnieje coraz więcej kontrowersji. Część środowiska naukowego i lekarskiego nie uznaje definicji śmierci mózgowej i domaga się zaprzestania pobierania organów nieparzystych od dawców po wypadkach.

Pojawiające się wątpliwości wymagają ponownego rozpatrzenia problemów związanych z transplantologią. Ten temat jest przez wiele mediów przemilczany, tymczasem dyskusja okazuje się tutaj konieczna. Jest to, w sposób dosłowny, sprawa życia i śmierci.

Konferencja w Watykanie

3 i 4 lutego 2005 r. Papieska Akademia Nauk we współpracy ze Światową Organizacją na rzecz Rodziny zorganizowała w Watykanie spotkanie zatytułowane "Oznaki śmierci". Konferencja została zwołana z inicjatywy Papieża Jana Pawła II w celu ponownego przedyskutowania, jakie są rzeczywiste oznaki śmierci, i zweryfikowania na poziomie czysto naukowym ważności kryterium śmierci mózgowej w orzekaniu śmierci człowieka oraz wprowadzenia tego tematu jako przedmiotu badań współczesnego środowiska naukowego. Do niewielu osób dotarły wnioski z tej konferencji, a niewątpliwie mogą one stanowić ważny głos w dyskusji na temat problemów transplantologii.

Kontrowersje wokół definicji

Punktem wyjścia do dyskusji stała się definicja śmierci mózgowej ustalona w 1968 roku. Zdaniem dr. Paula A. Byrne´a, autora filmu i wielu książek poświęconych zagadnieniu śmierci mózgowej, definicja ta jest wadliwa i stwarza pole do poważnych nadużyć. Z tych właśnie powodów większość prelegentów zabierających głos na rzymskiej konferencji było zdania, że "kryteria harwardzkie" są nie do przyjęcia z naukowego punktu widzenia.

Jak podkreśla dr Byrne, między 1968 a 1978 rokiem zostało opublikowanych co najmniej 30 różnych neurologicznych kryteriów stwierdzania zgonu, a od 1978 r. do czasów współczesnych powstało ich jeszcze więcej. Istnieje tendencja, że każdy nowy zestaw kryteriów jest mniej rygorystyczny od poprzednich. Żaden z zestawów kryteriów nie powstał w oparciu o metodę obserwacji naukowej ani o hipotezy poparte ich weryfikacją. 

David Hill, brytyjski anestezjolog i wykładowca na uniwersytecie Cambridge, zauważył: "Trzeba podkreślić, że niektóre funkcje, a przynajmniej pewna aktywność mózgu, może nadal istnieć i dlatego jedynym powodem, dla którego pacjenta określa się mianem zmarłego, a nie umierającego, jest chęć pozyskania zdolnych do funkcjonowania organów, zanim wygaśnie życie. Doktor Hill przypomniał, że najwcześniejsze próby transplantacji niezbędnych do życia organów często kończyły się niepowodzeniem, ponieważ organy pobierane od osób zmarłych nie zaczynały działać po przejściu okresu niedokrwienia następującego po śmierci dawcy. Przyjęcie kryteriów śmierci mózgowej rozwiązało ten problem.

Ksiądz biskup Fabian Bruskewitz z Nebraski wskazał, że godność i autonomia osoby ludzkiej - niezależnie od tego, czy jest to zygota, embrion, zarodek, noworodek, dziecko, nastolatek, dorosły, osoba niepełnosprawna bądź upośledzona, w podeszłym wieku, chory w śpiączce bądź w tzw. permanentnym stanie wegetatywnym - tak jak zawsze było na przestrzeni całej historii Kościoła katolickiego - zasługuje na szacunek i ochronę przed nieuprawnionymi interwencjami, które mogłyby doprowadzić do zakończenia życia ludzkiego na którymkolwiek z tych etapów.

W świetle poważnych wątpliwości dotyczących definicji "śmierci mózgowej" prof. Josef Seifert z Międzynarodowej Akademii Filozofii w Lichtensteinie podkreślił, że etycy medycyny powinni odwołać się do prawdziwych i udowodnionych zasad etycznych mówiących o tym, że "jeśli istnieje nawet najmniejsze uzasadnione podejrzenie, że w wyniku naszych działań może zginąć człowiek, musimy się od nich powstrzymać".

Niektórzy uczestnicy spotkania bronili mimo wszystko zasadności orzekania śmierci na podstawie "kryteriów mózgowych". Doktor Stewart Youngner z Case Western University w Ohio przyznał, że dawcy, u których stwierdzono śmierć mózgową, rzeczywiście mogą być żywymi ludźmi, ale stał on na stanowisku, że nie powinno to stanowić przeszkody w pobieraniu ich organów do transplantacji. Argumentował, że jakość życia pacjentów w śmierci mózgowej jest tak niska, że bardziej humanitarne niż przedłużanie ich życia jest pobranie ich organów po to, żeby przedłużyć życie innej osoby.

Doktor Conrado Estol, neurolog z Buenos Aires, zdecydowanie popierający przeszczepy organów, zaprezentował dramatyczne wideo prezentujące człowieka w stanie śmierci mózgowej, który próbował usiąść i skrzyżować ramiona. Doktor Estol utrzymywał, że człowiek ten nie żyje. Ta prezentacja wywołała niepokój wielu uczestników konferencji.

Francuski lekarz dr Jean-Didier Vincent z Instytutu Uniwersyteckiego podkreślił, że mózg osoby znajdującej się w stanie śmierci mózgowej jest całkowicie i nieodwracalnie zniszczony. Na pytanie, dlaczego w takim razie dziecko w łonie matki, u której zdiagnozowano śmierć mózgową, rozwija się, a matka produkuje nawet dla niego mleko, dr Vincent odpowiedział, że jest to raczej odruch mechaniczny niż oznaka, że życie ludzkie trwa. Kiedy dr. Vincentowi przypomniano, że produkcją kobiecego mleka steruje przedni płat przysadki mózgowej, co oznacza, że mózg jednak funkcjonuje, dr Vincent odpowiedział, że jest możliwe, iż istnieje w mózgu minimalna produkcja hormonów.

Główne wnioski z konferencji

Konkluzje, do jakich doszła grupa naukowców po zbadaniu "mózgowych" kryteriów orzekania śmierci podczas konferencji zorganizowanej przez Papieską Akademię Nauk:

1. Kościół uznaje zgodnie ze swoją tradycją, że świętość każdego życia ludzkiego od poczęcia do naturalnej śmierci musi być koniecznie szanowana i podtrzymywana. Społeczeństwo laickie kładzie natomiast większy nacisk na jakość życia.

2. Kościół katolicki zawsze sprzeciwiał się niszczeniu życia ludzkiego przed narodzinami - na drodze aborcji - i w ten sam sposób sprzeciwia się przedwczesnemu kończeniu życia niewinnego dawcy po to, aby przedłużyć życie innej osoby poprzez przeszczepienie jej koniecznego do życia nieparzystego organu. Jest moralnie niedopuszczalne spowodowanie nieodwracalnego kalectwa bądź śmierci istoty ludzkiej, nawet jeśli miałoby się tego dokonać po to, aby opóźnić śmierć innych osób. Nie ma usprawiedliwienia dla poświęcenia życia jednej osoby po to, żeby uratować inną.

3. Nie możemy milczeć wobec bardziej zakamuflowanego, ale przez to nie mniej poważnego problemu eutanazji. Może do niej dojść np. wtedy, kiedy po to, aby zwiększyć dostępność organów do transplantacji, przeszczepia się je bez poszanowania obiektywnych i odpowiednich kryteriów oznaczających śmierć dawcy. 

4. Śmierć człowieka jest jednorazowym wydarzeniem oznaczającym zupełną dezintegrację jednolitej i zintegrowanej całości, jaką jest człowiek. Oznacza ona oddzielenie duszy od ciała. Papież Pius XII głosił tę prawdę, mówiąc, że życie ludzkie trwa, dopóki trwają funkcje życiowe, nawet jeśli ich utrzymywanie wymaga sztucznego wspomagania. 

5. Uznanie niepowtarzalnej godności osoby ludzkiej ma dalsze konsekwencje: niezbędne do życia pojedyncze organy mogą być pobrane dopiero po śmierci człowieka - to znaczy z ciała kogoś, kto z całą pewnością nie żyje. Inne postępowanie oznaczałoby intencjonalne zadanie śmierci dawcy po to, aby pozyskać jego organy. Naturalne prawo moralne wyklucza pobieranie w celu transplantacji nieparzystych kluczowych dla życia organów od osoby, co do której śmierci nie można mieć całkowitej pewności. Stwierdzenie "śmierci mózgowej" nie jest wystarczające do wysnucia konkluzji, że pacjent na pewno nie żyje. Nie jest ono wystarczające także do osiągnięcia moralnej pewności co do tego faktu.

6. Wiele osób ze środowiska medycznego i naukowego utrzymuje, że orzeczenie śmierci mózgowej jest wystarczające do uzyskania moralnej pewności co do śmierci jako takiej. Bieżące badania medyczne i naukowe udowadniają, że takie założenie jest fałszem. Przyjęcie przy orzekaniu śmierci jedynie kryteriów neurologicznych nie jest wystarczające, aby uzyskać moralną pewność co do zaistnienia śmierci.

7. Zostało udowodnione w sposób oczywisty, że nie istnieje jedno spójne kryterium neurologiczne przyjęte przy orzekaniu śmierci i uznane wspólnie przez międzynarodową wspólnotę naukową. Wobec braku globalnego konsensusu używa się różnych kryteriów neurologicznych. 

8. Kryteria neurologiczne w orzekaniu śmierci są niewystarczające wtedy, kiedy funkcjonuje nienaruszony system oddechowo-krążeniowy. Kryteria neurologiczne są stosowane w orzekaniu braku pewnych specyficznych odruchów mózgowych. Nie bierze się natomiast pod uwagę takich funkcji mózgowych, jak kontrola temperatury, ciśnienie krwi, puls czy też równowaga poziomu wody i soli w organizmie. Kiedy pacjent pod respiratorem jest określany jako człowiek w śmierci mózgowej, te funkcje są nie tylko zachowane, ale często także bardzo wyraźne. 

9. Test bezdechu - odłączenie od respiratora - stanowi część diagnozy w oparciu o kryteria neurologiczne, paradoksalnie jest stosowany w celu upewnienia się, że zanik aktywności mózgu jest trwały. Ten sposób badania w znacznym stopniu wpływa na jego wynik bądź wręcz powoduje śmierć u pacjentów z poważnymi urazami mózgu.

10. Istnieją niepodważalne medyczne i naukowe dowody na to, że całkowity i nieodwracalny zanik wszelkiej aktywności mózgu (mózgu, móżdżka i pnia mózgu) nie jest dowodem śmierci. Całkowite ustanie aktywności mózgu nie jest czymś, co można z całą pewnością stwierdzić. Nieodwracalność jest prognozą, nie zaś faktem możliwym do stwierdzenia medycznie. Obecnie z sukcesem leczymy wielu pacjentów, którzy w niedalekiej przeszłości byli uznawani za przypadki beznadziejne. 

11. Diagnoza śmierci w oparciu jedynie o kryteria neurologiczne jest teorią, a nie faktem naukowym. Nie wystarcza przeprowadzenie zmiany polegającej na zaprzestaniu domniemania, że pacjent żyje.

12. Żadne prawo nie powinno próbować zalegalizowania aktu, który jest wewnętrzne zły. Prawo, które narusza naturalne prawo do życia niewinnego człowieka, jest niesprawiedliwe i - jako takie - nie jest słuszne. Z tego powodu jeszcze raz stanowczo apelujemy do wszystkich przywódców politycznych o to, aby nie zatwierdzali praw, które poprzez pominięcie godności osoby podważają samą istotę funkcjonowania tkanki społecznej.

13. Zakończenie jednego niewinnego życia po to, żeby uratować inne, tak jak jest w przypadku transplantacji nieparzystych, kluczowych dla życia organów, nie zmniejsza wymiaru zła, jakim jest pozbawienie życia niewinnego człowieka. Czynienie zła nigdy nie prowadzi do dobra. 

Podpisali: dr Paul A. Byrne, dr Cicero G. Coimbra, prof. Robert Spaemann, Mercedes Arzu Wilson. Oprac. i tłum. Agnieszka Żurek.

Źródło: Nasz Dziennik